Nederland staat opnieuw voor een ingewikkeld migratievraagstuk. Duizenden Syrische asielzoekers hebben inmiddels te horen gekregen dat zij het land moeten verlaten nadat hun asielaanvraag definitief is afgewezen. Toch blijkt het uitvoeren van die terugkeer in de praktijk allesbehalve eenvoudig. Omdat gedwongen uitzetting naar Syrië voorlopig niet mogelijk is, kiest de overheid voor een andere strategie: vrijwillige terugkeer stimuleren met informatiebijeenkomsten, vliegtickets en financiële ondersteuning.
De situatie leidt tot een nieuw maatschappelijk en politiek debat. Voorstanders wijzen erop dat Nederland zich aan de regels moet houden en mensen zonder verblijfsrecht uiteindelijk moeten vertrekken. Critici vragen zich af hoe effectief een systeem is waarbij duizenden mensen wel een vertrekbesluit ontvangen, maar feitelijk nog lange tijd in Nederland kunnen blijven.
3500 Syriërs moeten vertrekken
Volgens de Dienst Terugkeer en Vertrek (DT&V) gaat het momenteel om ongeveer 3500 Syrische asielzoekers die Nederland moeten verlaten. In vrijwel alle gevallen gaat het om mensen van wie de asielaanvraag definitief is afgewezen.
Na een afwijzing ontvangen zij een officieel terugkeerbesluit. Vanaf dat moment krijgen zij 28 dagen de tijd om Nederland zelfstandig te verlaten.
Op papier lijkt de procedure helder.
In de praktijk blijkt het vertrek echter veel ingewikkelder.
Omdat Nederland momenteel geen mensen gedwongen naar Syrië terugstuurt, ontstaat een situatie waarin veel afgewezen asielzoekers wel een vertrekplicht hebben, maar niet direct kunnen worden uitgezet.
Syrië veranderde na de val van Assad
Jarenlang vormden Syriërs de grootste groep asielzoekers in Nederland.
Sinds het uitbreken van de burgeroorlog vluchtten honderdduizenden Syriërs naar Europa. Ook Nederland verleende gedurende lange tijd bescherming aan mensen die vluchtten voor geweld, bombardementen en vervolging.
Maar de situatie veranderde eind 2024 ingrijpend.
Na de val van president Bashar al-Assad concludeerden Nederlandse autoriteiten dat grote delen van Syrië aantoonbaar veiliger waren geworden dan tijdens de burgeroorlog.
Dat had directe gevolgen voor het Nederlandse asielbeleid.
Volgens cijfers van de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) werd vorig jaar ongeveer 72 procent van de behandelde Syrische asielaanvragen afgewezen.
Daarmee veranderde Syrië van een land waarvan veel vluchtelingen automatisch bescherming kregen naar een land waarbij veel aanvragen niet langer aan de voorwaarden voldeden.
Slechts een klein deel daadwerkelijk vertrokken
Hoewel duizenden Syriërs een vertrekplicht hebben gekregen, blijkt slechts een relatief klein deel daadwerkelijk uit Nederland te zijn vertrokken.
Tot en met juni kon de DT&V bevestigen dat ongeveer 640 Syriërs Nederland hadden verlaten.
Dat betekent dat voor een veel grotere groep onduidelijk is waar zij zich bevinden.
Sommigen verblijven mogelijk nog in Nederland.
Anderen zijn wellicht doorgereisd naar een ander Europees land.
Van weer anderen is eenvoudigweg niet bekend waar zij verblijven.
Juist die onzekerheid zorgt voor discussie.
Na 28 dagen stopt de opvang
Na ontvangst van een vertrekbesluit krijgen afgewezen asielzoekers vier weken de tijd om zelfstandig te vertrekken.
Na afloop van deze termijn stopt in principe ook de opvang door het Centraal Orgaan opvang Asielzoekers (COA).
Volgens de Rijksoverheid blijft iedere vreemdeling die geen verblijfsrecht heeft zelf verantwoordelijk voor het organiseren van zijn of haar vertrek.
Dat betekent echter niet automatisch dat iemand direct wordt vastgezet of uitgezet.
Migratiedeskundige Marlou Schrover wijst erop dat er na afloop van die vier weken vaak weinig directe veranderingen plaatsvinden.
Volgens haar volgt niet onmiddellijk detentie en blijft handhaving in veel gevallen beperkt.
Waarom gedwongen uitzetting nog niet mogelijk is
Een belangrijk onderdeel van de huidige discussie draait om de vraag waarom Nederland afgewezen Syriërs niet simpelweg terugstuurt.
Het antwoord ligt in internationale afspraken.
Gedwongen terugkeer naar Syrië vereist diplomatieke overeenkomsten tussen beide landen.
Die afspraken bestaan momenteel nog niet.
Daardoor kan Nederland voorlopig geen grootschalige gedwongen uitzettingen uitvoeren.
Bewaring is bovendien slechts onder strikte voorwaarden toegestaan.
Voor Syriërs kan detentie alleen worden toegepast wanneer bijvoorbeeld een andere EU-lidstaat verantwoordelijk is voor hun asielprocedure en een snelle overdracht mogelijk is.
Voor rechtstreekse uitzetting naar Syrië ontbreken de noodzakelijke juridische en diplomatieke mogelijkheden.
Vrijwillige terugkeer als alternatief
Omdat gedwongen terugkeer voorlopig niet uitvoerbaar is, zet Nederland sterk in op vrijwillige terugkeer.
Daarvoor organiseert de DT&V speciale informatiebijeenkomsten.
Een van die bijeenkomsten vindt plaats in het asielzoekerscentrum in Zoetermeer.
Tijdens deze bijeenkomsten krijgen afgewezen Syriërs uitleg over de mogelijkheden om vrijwillig terug te keren.
Daarbij wordt ondersteuning aangeboden bij:
- het verkrijgen van reisdocumenten;
- het regelen van vliegtickets;
- praktische begeleiding;
- financiële ondersteuning voor een nieuwe start.
Volgens de DT&V is het doel om mensen op een veilige en georganiseerde manier te laten terugkeren.
Financiële ondersteuning tot 2450 euro
Een opvallend onderdeel van het programma is de financiële regeling.
Afgewezen Syriërs die vrijwillig terugkeren kunnen maximaal 2450 euro per persoon ontvangen.
Volgens de overheid is dit geld bedoeld om de terugkeer duurzamer te maken.
Het bedrag kan bijvoorbeeld worden gebruikt voor:
- het volgen van een opleiding;
- het starten van een eigen onderneming;
- investeringen in een nieuw bestaan.
In voorlichtingsmateriaal schrijft de DT&V dat mensen ondersteuning kunnen krijgen om “een nieuwe start te maken in Syrië.”
Het voorbeeld van Abdul
Om duidelijk te maken hoe de regeling werkt, gebruikt de DT&V in haar voorlichtingsmateriaal een praktijkvoorbeeld.
Daarin wordt beschreven hoe een Syriër, aangeduid als “Abdul”, de ontvangen financiële steun gebruikte voor de aanschaf van een koelkast, een wasmachine, een airco en een gasfornuis.
Volgens de overheid laat dit zien dat de regeling bedoeld is om terugkeerders te helpen hun leven opnieuw op te bouwen.
Tegelijkertijd roept juist dit voorbeeld veel reacties op.
Op sociale media vragen sommige mensen zich af of belastinggeld op deze manier moet worden ingezet.
Anderen wijzen erop dat succesvolle re-integratie juist kan voorkomen dat mensen opnieuw migreren.
Een deel verdwijnt uit beeld
Een van de grootste zorgen van deskundigen is dat niet iedereen daadwerkelijk terugkeert.
Volgens Marlou Schrover vertrekt een deel van de afgewezen Syriërs naar andere Europese landen, zoals België of Duitsland.
Anderen dienen opnieuw een asielaanvraag in.
Daarnaast bestaat de mogelijkheid dat een deel zonder verblijfsrecht in Nederland blijft.
Hoe groot die groep precies is, weet niemand.
Volgens Schrover ontbreekt daar simpelweg betrouwbare informatie over.
Juist dat gebrek aan inzicht maakt het lastig om de effectiviteit van het huidige beleid te beoordelen.
Politiek gevoelig onderwerp
Migratie blijft een van de meest gevoelige politieke onderwerpen in Nederland.
Voorstanders van strengere maatregelen vinden dat een vertrekbesluit ook daadwerkelijk moet leiden tot vertrek.
Volgens hen ondermijnt het draagvlak voor het asielsysteem wanneer afgewezen asielzoekers langdurig in Nederland blijven.
Tegelijkertijd wijzen andere partijen erop dat Nederland zich moet houden aan internationale verdragen en mensenrechten.
Zij benadrukken dat gedwongen terugkeer alleen mogelijk is wanneer dit juridisch verantwoord en veilig is.
Daardoor ontstaat opnieuw een spanningsveld tussen enerzijds streng migratiebeleid en anderzijds internationale verplichtingen.
Europa kijkt mee
Nederland staat niet alleen voor deze uitdaging.
Ook andere Europese landen worstelen met de vraag hoe moet worden omgegaan met afgewezen asielzoekers uit Syrië.
Nu de veiligheidssituatie in delen van het land is veranderd, voeren meerdere landen gesprekken over een aangepast terugkeerbeleid.
Toch lopen vrijwel alle Europese regeringen tegen hetzelfde probleem aan: zonder diplomatieke afspraken is daadwerkelijke gedwongen terugkeer moeilijk uitvoerbaar.
Daarom kiezen veel landen voorlopig eveneens voor vrijwillige terugkeerprogramma’s.
Blijft vrijwillige terugkeer voldoende?
De komende maanden zullen waarschijnlijk duidelijk maken hoeveel Syriërs daadwerkelijk gebruikmaken van de aangeboden ondersteuning.
Voor de Nederlandse overheid is vrijwillige terugkeer momenteel het belangrijkste instrument om vertrek te stimuleren.
Maar zolang gedwongen uitzetting niet mogelijk is en een deel van de afgewezen asielzoekers buiten beeld raakt of naar andere Europese landen vertrekt, zal het debat over de effectiviteit van het beleid waarschijnlijk blijven voortduren.
Met duizenden openstaande vertrekdossiers, veranderende omstandigheden in Syrië en een voortdurend politiek debat staat Nederland opnieuw voor een ingewikkelde uitdaging: hoe zorg je ervoor dat een vertrekbesluit daadwerkelijk leidt tot vertrek, terwijl tegelijkertijd internationale afspraken, diplomatieke beperkingen en humanitaire overwegingen moeten worden gerespecteerd? Dat is een vraag waarop voorlopig nog geen eenvoudige oplossing bestaat.
