In de Tweede Kamer hield Schenk van Forum voor Democratie een scherpe aanklacht tegen het stikstofbeleid van het kabinet. Hoewel de titel van dit debat asiel en migratie noemt, richtte zijn betoog zich volledig op de agrarische sector en de wijze waarop boeren, tuinders en vissers al jarenlang van het kastje naar de muur worden gestuurd. Schenk stelde dat het wantrouwen richting de boeren de kroon spant en dat het huidige kabinet gewoon doorgaat op de ingeslagen weg van steeds meer regels.
Hij begon met een brede constatering. Weinig sectoren hebben de afgelopen jaren zo te verduren gehad als de agrarische sector. Zorg en onderwijs kampen met bureaucratie, ondernemers zuchten onder hogere belastingen en regeldruk, maar het wantrouwen richting boeren, tuinders en vissers is ongekend. Telkens opnieuw komen er meer regels: over gewasbeschermingsmiddelen, mestbeleid en vooral stikstof. De nieuwe minister en staatssecretaris zetten die lijn gewoon voort.
Schenk citeerde uit het regeerakkoord. Het kabinet legt stikstofdoelen voor 2035 per sector in de wet vast, met een tussendoel in 2030: 42 tot 46 procent ten opzichte van 2019 voor de landbouw, 50 procent voor industrie en mobiliteit. De kritische depositiewaarde wordt zo snel mogelijk vervangen door een juridisch houdbaar alternatief, waarbij wordt gestuurd op emissiereductie in plaats van depositiereductie, en opnieuw een drempelwaarde wordt ingevoerd. “Het is van het kastje naar de muur en weer terug,” stelde hij.
Om te begrijpen wat er gebeurt, ging Schenk terug naar 11 september 2003. Op die dag schreven CDA-bewindslieden Veerman en Van Geel uit het kabinet-Balkenende I dat zij voor alle Natura 2000-gebieden stikstofnormen zouden hanteren: de kritische depositiewaarde. Dat was geen EU-verplichting. Nederland besloot zelf de stikstofneerslag in al die recent aangewezen gebieden tot onder die normen te verlagen. Voor ieder natuurtype geldt een specifieke kritische depositiewaarde, maar het wetenschappelijk gehalte daarvan is volgens Schenk ver te zoeken.
Hij gaf een concreet voorbeeld. Voor vochtig heidelandschap blijkt uit daadwerkelijke metingen dat grassen het ecosysteem gaan overheersen vanaf zo’n 150 kilo stikstofdepositie per hectare per jaar. Een waarde die in de praktijk niet wordt gehaald. Simulaties stellen echter dat grassen al vanaf 20 kilo per hectare per jaar domineren. Het verschil tussen realiteit en model is een factor 7,5. Toch is de strengste modelmatige waarde gekozen als kritische depositiewaarde, met alle gevolgen van dien. “We leven in een modellenwerkelijkheid die in de praktijk volstrekt onwerkbaar is.”
Dat was al in 2006 de conclusie van bewindslieden. Vasthouden aan de kritische depositiewaarde creëerde een onwerkbare situatie. In plaats van de norm af te schaffen, ontwikkelden opeenvolgende kabinetten in 2003, 2007 en 2015 drempelwaarden: marges om de zelf ingestelde normen te overschrijden. Die marges hielden geen stand bij de rechter, die oordeelde dat de overheid haar eigen norm niet mag omzeilen. “Hoe kan het dan toch zijn dat dit kabinet opnieuw een drempelwaarde wil invoeren?” vroeg Schenk. Kan de minister uitleggen waarom een drempelwaarde nu wél stand zou houden?
Al in 2008 kwam de commissie-Trojan met de voor de hand liggende oplossing: de kritische depositiewaarde moet in de toekomst niet meer gezien worden als een doelstelling die behaald moet worden, zoals dat ook in de omliggende landen niet gebeurt. Dan houdt het beleid wel stand bij de rechter. Schaf de kritische depositiewaarde af, en het probleem is opgelost – met of zonder drempelwaarden. Schenk vroeg of de bewindslieden bekend zijn met dit rapport en hoe zij naar de conclusie van de commissie-Trojan kijken.
In het regeerakkoord staat dat de kritische depositiewaarde wordt afgeschaft en vervangen door 42 tot 50 procent emissiereductie. Terwijl diezelfde kritische depositiewaarde juist in de wet is vastgelegd om 50 procent emissiereductie te bereiken, zoals de commissie-Remkes in 2020 formuleerde. “Van emissiereductie naar depositiereductie en nu dus weer terug. Dus waar kijken we nu eigenlijk naar? Een hoop bombarie om de situatie precies te houden zoals feitelijk al 20 jaar het geval is. Dit kabinet stuurt Nederland letterlijk van het kastje naar de muur. Het zoveelste geitenpaadje. Het zoveelste smoesje.”
Het idee dat het slecht gaat met de natuur is volgens Schenk niet gebaseerd op de werkelijkheid, maar op de aanname dat overschrijding van de kritische depositiewaarde tot achteruitgang leidt. Ga je daadwerkelijk kijken in de natuur, dan is er niets aan de hand. De natuur verandert zoals altijd, sommige gebieden kunnen extra aandacht gebruiken, maar uit cijfers van de overheid zelf blijkt dat het met het overgrote deel van de natuur gewoon goed gaat. Bovendien is er aantoonbaar geen verband tussen de toestand van de natuur en overschrijding van de kritische depositiewaarde. “Ik vind het eerlijk gezegd gênant dat we die discussie hier nog steeds moeten voeren. En ik vind het nog gênanter dat dit kabinet zonder blikken of blozen durft te suggereren de stikstofimpasse te willen doorbreken met precies hetzelfde beleid dat die impasse de afgelopen 25 jaar heeft gecreëerd.”
Speel open kaart, eiste Schenk. Wat zijn de prioriteiten van dit kabinet? Waarom beleid dat de boer langzaam uit het landschap wegdrukt, terwijl er wel ruimte wordt gemaakt voor woningen voor migratiestromen of voor steeds meer windturbines en zonnepanelen op akkers? De daadwerkelijke oplossing is glashelder: schaf de kritische depositiewaarde af en vervang deze door natuurbeheer gebaseerd op de daadwerkelijke staat van de natuur – metingen, ecologische analyses – en niet op achterhaalde modellen. Frankrijk doet het al. Italië, waar de stikstofuitstoot in het noorden minstens even hoog is, doet het ook. Daar bestaat geen stikstofprobleem. Nederland kan dit beleid overnemen. Forum voor Democratie heeft daar al een voorstel voor gedaan. Het werd geblokkeerd door de partijen die nu aan de touwtjes trekken: D66, VVD en CDA.
Als dat voorstel werkelijkheid zou worden, is stikstofreductie niet meer nodig, zijn drempelwaarden overbodig en kan de geliefde natuur wél worden beheerd. Dan is het stikstofprobleem opgelost. “Zolang als ik hier sta, zal ik me daarvoor blijven inzetten. De beste agrarische sector ter wereld kan rekenen op Forum voor Democratie.”
Het betoog van Schenk legt opnieuw de vinger op de zere plek van het stikstofdossier. Al twintig jaar lang cirkelt het beleid rond dezelfde kritische depositiewaarde, drempelwaarden en emissiedoelen, zonder dat de fundamentele kritiek op de wetenschappelijke onderbouwing en de praktische onwerkbaarheid wordt opgelost. Voorstanders van het huidige beleid wijzen op juridische verplichtingen en de staat van Natura 2000-gebieden. Critici, waaronder Forum voor Democratie, stellen dat de normen zelf het probleem creëren en dat metingen in het veld een heel ander beeld laten zien.
Door de geschiedenis vanaf 2003 tot het huidige regeerakkoord te reconstrueren, liet Schenk zien hoe opeenvolgende kabinetten steeds opnieuw geitenpaadjes zoeken in plaats van de kern van het probleem aan te pakken. Of het kabinet bereid is de kritische depositiewaarde daadwerkelijk los te laten en over te stappen op beheer op basis van de werkelijke staat van de natuur, zal moeten blijken uit de beantwoording. Voor Schenk en Forum voor Democratie is de conclusie helder: zolang dat niet gebeurt, blijft de agrarische sector de dupe van een beleid dat al een kwart eeuw van het kastje naar de muur leidt.
