DEN HAAG – Het overleg tussen de vakbonden en het kabinet-Jetten heeft opnieuw geen doorbraak opgeleverd. De gesprekken over sociale zekerheid, arbeidsvoorwaarden en de toekomst van de arbeidsmarkt liepen vast doordat beide partijen op belangrijke punten tegenover elkaar blijven staan. De vakbonden vinden dat het kabinet onvoldoende tegemoetkomt aan hun eisen, terwijl premier Rob Jetten benadrukt dat zijn deur open blijft voor verdere onderhandelingen.
De mislukte gesprekken laten zien hoe moeilijk de verhouding tussen het kabinet en de vakbeweging momenteel is.
Waar beide partijen zeggen een oplossing te willen, blijven de verschillen over de manier waarop werknemers beschermd moeten worden aanzienlijk.
Vooral plannen rond sociale zekerheid zorgen voor spanning.
Overleg levert geen akkoord op
Het doel van het overleg was duidelijk: proberen de impasse te doorbreken en opnieuw ruimte te creëren voor afspraken tussen kabinet, werkgevers en werknemers.
Dat bleek moeilijker dan verwacht.
De vakbonden willen garanties dat werknemers niet onevenredig worden geraakt door hervormingen van de sociale zekerheid. Het kabinet stelt tegelijkertijd dat veranderingen noodzakelijk zijn om het systeem op langere termijn betaalbaar en uitvoerbaar te houden.
Daardoor botsen twee uitgangspunten.
Het kabinet kijkt naar hervormingen.
De vakbonden kijken vooral naar zekerheid.
En zolang beide partijen elkaar daarin onvoldoende vinden, blijft een breed sociaal akkoord ver weg.
Sociale zekerheid vormt groot struikelblok
De discussie gaat onder meer over de positie van mensen die hun baan verliezen of arbeidsongeschikt raken.
Voor vakbonden zijn regelingen zoals WW, WIA en AOW fundamentele onderdelen van de bescherming van werknemers.
Wanneer het kabinet daar grote veranderingen in wil aanbrengen, willen de bonden daarom eerst harde garanties.
Zij vrezen dat hervormingen uiteindelijk kunnen betekenen dat werknemers meer risico zelf moeten dragen.
Het kabinet ziet dat anders.
Jetten heeft eerder benadrukt dat problemen binnen de arbeidsmarkt en sociale zekerheid juist vragen om samenwerking tussen overheid, werkgevers en werknemers.
Vertrouwen staat onder druk
Het conflict draait inmiddels niet uitsluitend meer om concrete maatregelen.
Ook vertrouwen speelt een belangrijke rol.
Wanneer vakbonden het gevoel hebben dat belangrijke besluiten feitelijk al vaststaan voordat onderhandelingen beginnen, vermindert volgens hen de ruimte om serieus te onderhandelen.
Het kabinet probeert die indruk weg te nemen.
Jetten heeft eerder aangegeven bereid te zijn financiële tabellen tijdens gesprekken tijdelijk opzij te leggen om eerst inhoudelijk te bekijken waar overeenstemming mogelijk is.
Maar voor de bonden lijkt dat onvoldoende zolang bepaalde kabinetsvoornemens niet definitief verdwijnen.
Jetten wil blijven praten
Ondanks het moeizame overleg probeert Jetten de deur nadrukkelijk open te houden.
Zijn boodschap is dat het kabinet bereid blijft om opnieuw aan tafel te gaan zodra de vakbonden daar eveneens ruimte voor zien.
Dat is politiek belangrijk.
Nederland kent een lange traditie waarin overheid, werkgevers en werknemers gezamenlijk proberen afspraken te maken over arbeidsvoorwaarden en sociale zekerheid.
Dat zogenoemde poldermodel werkt echter alleen wanneer alle partijen bereid zijn compromissen te sluiten.
Precies daar lijkt het momenteel te wringen.
Vakbonden verhogen druk
Voor de vakbonden bestaat naast onderhandelen nog een ander middel: actievoeren.
Wanneer gesprekken onvoldoende resultaat opleveren, kunnen demonstraties, werkonderbrekingen en stakingen worden ingezet om druk op het kabinet te verhogen.
Eerder dreigden vakbonden al met acties vanwege plannen rond sociale zekerheid.
Dat betekent dat het vastlopen van nieuwe gesprekken niet uitsluitend gevolgen heeft voor de onderhandelingstafel.
Ook daarbuiten kan de druk toenemen.
Voor het kabinet is dat een ongemakkelijk vooruitzicht.
Grootschalige acties kunnen niet alleen economische gevolgen hebben, maar ook het politieke beeld versterken dat Jetten er onvoldoende in slaagt draagvlak te creëren voor zijn hervormingen.
Werkgevers zitten ertussen
Werkgevers hebben ondertussen hun eigen belangen.
Bedrijven willen meer duidelijkheid over arbeidskosten, regelgeving en de manier waarop werknemers van baan naar baan kunnen worden begeleid.
Ook personeelstekorten spelen in verschillende sectoren een grote rol.
Werkgevers hebben daarom belang bij een akkoord dat voor langere tijd duidelijkheid geeft.
Een langdurige confrontatie tussen kabinet en vakbonden helpt daarbij niet.
Dat verklaart waarom werkgevers en werknemers ook zonder directe deelname van het kabinet kunnen blijven zoeken naar onderdelen waarop ze elkaar wel kunnen vinden.
AOW blijft gevoelig onderwerp
Een bijzonder gevoelig dossier is de AOW.
Discussies over de pensioenleeftijd raken vrijwel iedere werknemer en kunnen daarom snel maatschappelijke weerstand veroorzaken.
Jetten heeft eerder aangegeven dat bepaalde voornemens nog niet in concrete wetgeving zijn omgezet en dat alternatieven besproken moeten worden.
Voor vakbonden is dat echter niet altijd voldoende.
Niet actief werken aan een maatregel is immers iets anders dan een plan volledig intrekken.
Juist dat verschil heeft de afgelopen periode voor spanning gezorgd.
Minderheidskabinet heeft draagvlak nodig
Voor het kabinet-Jetten is de situatie extra ingewikkeld omdat het als minderheidskabinet opereert.
Het kabinet moet voor belangrijke voorstellen steun buiten de coalitie zoeken.
Een groot conflict met de vakbonden kan daarbij politiek problematisch worden.
Oppositiepartijen kunnen de kritiek vanuit werknemersorganisaties gebruiken om extra aanpassingen te eisen.
Daardoor moet Jetten niet alleen onderhandelen met sociale partners, maar tegelijkertijd rekening houden met wisselende meerderheden in Tweede en Eerste Kamer.
Dat maakt grote hervormingen bijzonder ingewikkeld.
Werknemers willen vooral duidelijkheid
Achter het politieke conflict zitten ondertussen miljoenen werknemers die vooral willen weten wat eventuele veranderingen voor hen betekenen.
Hoe lang bestaat recht op een uitkering wanneer iemand zijn baan verliest?
Wat gebeurt er bij langdurige arbeidsongeschiktheid?
Wanneer kan iemand met pensioen?
En hoeveel zekerheid biedt een arbeidscontract in de toekomst nog?
Voor mensen die dagelijks werken en hun vaste lasten moeten betalen, zijn dat veel concretere vragen dan de politieke strategie achter de onderhandelingen.
Vakbonden zeggen juist daarom niet zomaar akkoord te willen gaan met hervormingen waarvan de gevolgen onvoldoende duidelijk zijn.
Nieuwe acties niet uitgesloten
Wanneer de impasse blijft bestaan, kan de roep om acties opnieuw sterker worden.
Stakingen vormen voor vakbonden traditioneel een zwaar middel.
Ze kunnen werkgevers en overheid onder druk zetten, maar hebben tegelijkertijd gevolgen voor burgers en bedrijven die niet rechtstreeks bij het conflict betrokken zijn.
Daarom blijft onderhandelen voor alle partijen aantrekkelijker.
De vraag is alleen wie als eerste bereid is voldoende water bij de wijn te doen.
Politieke druk op Jetten neemt toe
Voor premier Jetten wordt het dossier daarmee een belangrijke politieke test.
Hij wil laten zien dat een minderheidskabinet ondanks ingewikkelde verhoudingen grote problemen kan oplossen door samenwerking.
Wanneer gesprekken met belangrijke maatschappelijke organisaties voortdurend vastlopen, wordt die boodschap moeilijker vol te houden.
Tegelijkertijd kan het kabinet niet iedere eis van de vakbonden zonder meer accepteren.
Het moet rekening houden met begrotingen, uitvoerbaarheid en politieke afspraken.
Daarmee ontstaat precies het dilemma waarin Jetten momenteel zit: voldoende bewegen om de vakbonden terug aan tafel te krijgen, zonder zijn eigen hervormingsagenda volledig los te laten.
Impasse nog lang niet voorbij
Dat een overleg geen akkoord oplevert, betekent niet dat de onderhandelingen definitief voorbij zijn.
Jetten heeft eerder duidelijk gemaakt dat het kabinet opnieuw wil praten.
Ook de vakbonden hebben belang bij afspraken die werknemers op langere termijn zekerheid bieden.
Maar daarvoor moet eerst het vertrouwen worden hersteld.
En dat lijkt momenteel minstens zo belangrijk als de inhoudelijke verschillen.
Het vastgelopen overleg laat daarmee een groter probleem zien: kabinet en vakbonden zeggen allebei dat ze een sociaal akkoord willen, maar verschillen fundamenteel over de voorwaarden waaronder dat akkoord tot stand moet komen.
Zolang niemand op de belangrijkste punten beweegt, blijft de onderhandelingstafel leeg.
En ondertussen neemt de druk vanuit werknemers, werkgevers én politiek Den Haag alleen maar verder toe.
