DEN HAAG – Premier Rob Jetten stuit in dit fictieve scenario op onverwacht stevige weerstand tegen een reeks nieuwe plannen die hij de komende periode wil doorvoeren. Niet alleen buiten het kabinet klinkt kritiek. Ook binnen de eigen regeringsploeg zou een aanzienlijk deel van de bewindspersonen grote bezwaren hebben. Wat bedoeld was als een pakket waarmee het kabinet daadkracht kon tonen, dreigt daardoor juist een nieuwe politieke krachtmeting te veroorzaken.
Achter gesloten deuren zou de sfeer tijdens verschillende overleggen de afgelopen dagen aanzienlijk scherper zijn geworden.
Ministers zouden vraagtekens zetten bij zowel het tempo als de financiële gevolgen van verschillende voorstellen.
Voor Jetten ontstaat daarmee een ingewikkeld probleem: voordat hij steun kan zoeken bij de oppositie, moet hij eerst voldoende eensgezindheid binnen zijn eigen kabinet zien te behouden.
Jetten wil tempo maken
Binnen het fictieve scenario wil Jetten voorkomen dat belangrijke hervormingen opnieuw jarenlang blijven liggen.
Nederland heeft grote uitdagingen op het gebied van woningbouw, economie, energie, stikstof, sociale zekerheid en veiligheid.
Volgens de lijn van Jetten is langdurig uitstel daarom geen aantrekkelijke optie.
Het kabinet moet keuzes durven maken.
Maar juist over de manier waarop dat moet gebeuren, ontstaan nu problemen.
Verschillende ministers zouden vinden dat sommige plannen te snel worden ingevoerd en onvoldoende rekening houden met de financiële of praktische gevolgen.
Weerstand groter dan verwacht
Aanvankelijk zou Jetten hebben gerekend op stevige discussies.
Dat is normaal binnen een kabinet waarin verschillende partijen samenwerken.
Maar volgens het fictieve scenario blijkt de weerstand veel breder dan verwacht.
Meerdere bewindspersonen zouden aanpassingen eisen voordat ze bereid zijn volledig achter het pakket te staan.
Daarmee verandert de discussie.
Het gaat niet langer om enkele technische wijzigingen.
De vraag wordt of het oorspronkelijke plan van Jetten politiek überhaupt overeind kan blijven.
VVD en CDA leggen andere accenten
De verschillen tussen D66, VVD en CDA spelen daarbij een belangrijke rol.
Hoewel de partijen samenwerken, hebben ze niet automatisch dezelfde visie op ieder onderwerp.
D66 kan bijvoorbeeld meer nadruk leggen op hervormingen en investeringen, terwijl binnen de VVD sterker wordt gekeken naar lasten, ondernemers en overheidsfinanciën.
Het CDA heeft weer eigen prioriteiten rond gezinnen, regio’s, landbouw en maatschappelijke stabiliteit.
Zolang er voldoende vertrouwen bestaat, kunnen zulke verschillen via compromissen worden opgelost.
Maar wanneer meerdere grote dossiers tegelijkertijd moeten worden aangepakt, wordt dat aanzienlijk moeilijker.
Geld vormt belangrijk struikelblok
Een van de grootste problemen is binnen het fictieve scenario de financiering.
Nieuwe plannen kosten vaak geld.
Wanneer het kabinet ergens extra miljarden wil investeren, moet duidelijk worden waar dat geld vandaan komt.
Worden belastingen verhoogd?
Wordt ergens anders bezuinigd?
Worden plannen over meerdere jaren verspreid?
Of moeten bepaalde ambities worden verkleind?
Juist over die keuzes zouden ministers verschillende ideeën hebben.
Niemand wil verantwoordelijk worden gehouden voor maatregelen die later financieel moeilijk uitvoerbaar blijken.
Jetten wil geen stilstand
Voor Jetten ligt tegelijkertijd een ander gevaar op de loer.
Wanneer ieder gevoelig voorstel wordt afgezwakt totdat vrijwel niemand er nog bezwaar tegen heeft, kan uiteindelijk weinig van de oorspronkelijke ambitie overblijven.
Dat zou politiek eveneens schadelijk kunnen zijn.
Het kabinet presenteerde zich immers met de ambitie om vastgelopen dossiers weer in beweging te krijgen.
Als grote hervormingen vervolgens opnieuw worden uitgesteld, kan de kritiek ontstaan dat ook dit kabinet onvoldoende besluiten neemt.
Jetten probeert daarom een evenwicht te vinden tussen draagvlak en daadkracht.
Minderheidskabinet maakt opdracht moeilijker
De politieke constructie maakt dat extra ingewikkeld.
Het kabinet-Jetten is een minderheidskabinet.
Dat betekent dat D66, VVD en CDA voor belangrijke voorstellen ook steun van partijen buiten de coalitie nodig kunnen hebben.
Zelfs wanneer de ministers uiteindelijk overeenstemming bereiken, begint daarna dus een volgende onderhandelingsronde.
Oppositiepartijen kunnen veranderingen eisen in ruil voor hun steun.
Een voorstel kan daardoor eerst binnen het kabinet worden aangepast en vervolgens in het parlement opnieuw veranderen.
Ministers vrezen verdere concessies
Precies dat zou volgens het fictieve scenario bij sommige ministers tot frustratie leiden.
Waarom nu al pijnlijke compromissen sluiten als later opnieuw concessies aan de oppositie noodzakelijk zijn?
Anderen zien het juist anders.
Volgens hen moet het kabinet eerst met een gezamenlijk en overtuigend verhaal komen voordat onderhandelingen met andere partijen kunnen beginnen.
Die twee strategieën botsen.
En Jetten bevindt zich ertussen.
Oppositie kijkt aandachtig toe
Voor oppositiepartijen biedt de situatie mogelijkheden.
Wanneer duidelijk wordt dat het kabinet intern verdeeld is, kan hun onderhandelingspositie sterker worden.
Hun stemmen kunnen immers noodzakelijk zijn om bepaalde voorstellen door het parlement te krijgen.
Dat betekent niet automatisch dat oppositiepartijen het kabinet willen blokkeren.
Sommige partijen kunnen inhoudelijk bereid zijn zaken te doen.
Maar daar staat vrijwel altijd iets tegenover.
Een aangepast belastingvoorstel.
Extra geld voor een bepaald onderwerp.
Een andere deadline.
Of het schrappen van een maatregel.
Interne verdeeldheid wordt politiek risico
Voor Jetten is daarom vooral de beeldvorming gevaarlijk.
Een stevige discussie binnen een kabinet hoeft geen crisis te betekenen.
Sterker nog: politieke partijen met verschillende programma’s horen het niet overal over eens te zijn.
Maar wanneer voortdurend berichten naar buiten komen over ministers die plannen blokkeren, ontstaat gemakkelijk het beeld van een kabinet dat geen gezamenlijke koers heeft.
Dat kan uiteindelijk schadelijker worden dan het oorspronkelijke meningsverschil.
Cruciaal overleg achter gesloten deuren
Binnen het fictieve scenario plant Jetten daarom nieuw overleg met de belangrijkste betrokken ministers.
Het doel is duidelijk.
Welke onderdelen van het pakket zijn essentieel?
Waar is ruimte voor aanpassing?
En welke voorstellen kunnen eventueel later worden ingevoerd?
Jetten zou daarbij bereid zijn op onderdelen concessies te doen, maar niet het volledige pakket te willen openbreken.
Dat belooft moeilijke gesprekken.
Iedere partij wil immers kunnen aantonen dat haar belangrijkste punten overeind zijn gebleven.
Geen van de partijen heeft belang bij crisis
Tegelijkertijd bestaat er een belangrijke reden om uiteindelijk toch een compromis te vinden.
Een kabinetscrisis biedt niemand zekerheid.
Voor D66 zou het betekenen dat Jettens premierschap vroegtijdig onder enorme druk komt te staan.
VVD en CDA weten evenmin welke politieke situatie daarna ontstaat.
Samenwerking blijft daardoor, ondanks alle spanningen, aantrekkelijk.
De vraag is alleen hoeveel iedere partij bereid is daarvoor in te leveren.
Jetten staat voor belangrijke test
Daarmee wordt het conflict een belangrijke test voor de manier waarop Jetten zijn kabinet leidt.
Een premier hoeft niet ieder inhoudelijk gevecht persoonlijk te winnen.
Hij moet uiteindelijk zorgen dat ministers gezamenlijk verantwoordelijkheid kunnen nemen voor het beleid.
Dat vereist soms toegeven.
Soms doorzetten.
En vooral bepalen welke onderwerpen belangrijk genoeg zijn om politieke risico’s voor te nemen.
Spanning in Den Haag blijft
Voorlopig is binnen dit fictieve scenario nog geen definitief akkoord bereikt.
De gesprekken gaan verder en verschillende varianten liggen op tafel.
Dat betekent dat Jettens oorspronkelijke plannen nog aanzienlijk kunnen veranderen.
Een volledige breuk is daarmee niet automatisch aanstaande.
Maar de weerstand laat wel zien hoe ingewikkeld regeren met verschillende partijen en zonder vaste parlementaire meerderheid kan zijn.
Jetten wilde met zijn plannen laten zien dat zijn kabinet moeilijke keuzes durft te maken. Nu moet hij eerst een ander probleem oplossen: ervoor zorgen dat zijn eigen ministers bereid zijn die keuzes samen te verdedigen.
En precies daar kan de komende politieke strijd worden beslist.
