Het Nederlandse kabinet slaat een opvallend nieuwe koers in als het gaat om kweekvlees. Waar de discussie de afgelopen jaren vooral werd gekenmerkt door terughoudendheid, politieke verdeeldheid en strenge Europese regels, kiest Den Haag nu nadrukkelijk voor een offensieve aanpak. Staatssecretaris Silvio Erkens heeft aangekondigd dat Nederland zich actief wil inzetten om de toelating van kweekvlees op de Europese markt te versnellen. Volgens hem moeten de bestaande Europese barrières worden afgebroken, zodat innovatieve voedselproducenten meer ruimte krijgen om hun producten op de markt te brengen.
Daar blijft het niet bij. Erkens neemt ook een duidelijk standpunt in over de benaming van het product. Volgens hem verdient kweekvlees simpelweg de naam “vlees”. Daarmee gaat hij lijnrecht in tegen eerdere discussies binnen Europa, waar juist werd besloten dat bepaalde traditionele vleesbenamingen niet zomaar gebruikt mogen worden voor alternatieve producten.
De uitspraken van Erkens zorgen direct voor politieke discussie. Voorstanders spreken van een noodzakelijke stap richting een duurzamer voedselsysteem, terwijl critici vrezen dat consumenten worden misleid en dat de traditionele veehouderij opnieuw onder druk komt te staan.
Een opvallende koerswijziging
De uitspraken van de staatssecretaris betekenen een duidelijke koerswijziging ten opzichte van het beleid van voormalig landbouwminister Femke Wiersma. Zij stond bekend als kritisch tegenover de verdere ontwikkeling van kweekvlees en plaatste regelmatig vraagtekens bij de rol die laboratoriumvlees zou moeten spelen binnen de Nederlandse voedselvoorziening.
Silvio Erkens kiest echter voor een totaal andere benadering.
Volgens hem loopt Europa achter op technologische ontwikkelingen doordat verschillende lidstaten de innovatie bewust afremmen. Hij stelt dat de huidige regelgeving innovatie eerder tegenhoudt dan stimuleert.
In een interview met L1 Nieuws zei hij dat de belemmeringen binnen Europa volgens hem “behoorlijk hoog” zijn en dat sommige landen simpelweg tegen deze ontwikkeling zijn. Juist daarom wil Nederland samen met andere lidstaten onderzoeken hoe deze obstakels kunnen worden weggenomen.
Daarmee positioneert Nederland zich opnieuw als één van de landen die innovatie binnen de voedselindustrie actief willen stimuleren.
Wat is kweekvlees eigenlijk?
Hoewel de term inmiddels steeds bekender wordt, weten veel consumenten nog altijd niet precies wat kweekvlees inhoudt.
Kweekvlees wordt geproduceerd door dierlijke cellen af te nemen van een levend dier. Deze cellen worden vervolgens onder gecontroleerde omstandigheden in een laboratorium vermenigvuldigd totdat spierweefsel ontstaat dat biologisch vrijwel identiek is aan traditioneel vlees.
Er hoeft hiervoor geen dier te worden geslacht.
Het eindproduct bestaat uit echte dierlijke spiercellen en is dus geen plantaardige vleesvervanger zoals vegetarische burgers of vegan kipstukjes.
Juist daarom vinden veel wetenschappers dat het woord “vlees” volledig terecht is.
Tegenstanders zien dat echter heel anders.
Waarom mag het nog niet worden verkocht?
Ondanks jaren van onderzoek ligt kweekvlees nog nergens in de Europese supermarkt.
Dat komt doordat elk nieuw voedingsmiddel eerst moet worden beoordeeld volgens de zogenoemde Novel Food-procedure.
Voordat verkoop mogelijk wordt, moet de Europese voedselveiligheidsautoriteit EFSA uitgebreid onderzoeken of het product veilig is voor menselijke consumptie.
Dat proces kan meerdere jaren duren.
Pas wanneer de EFSA een positief advies afgeeft én de Europese Commissie vervolgens toestemming verleent, mag een product daadwerkelijk op de markt verschijnen.
Op dit moment bevindt kweekvlees zich nog midden in dat traject.
Voor veel bedrijven betekent dat jarenlang investeren zonder zekerheid dat hun product uiteindelijk verkocht mag worden.
Innovatie of overregulering?
Volgens Erkens is juist dát het grote probleem.
Hij vindt dat Europa innovatie onvoldoende ondersteunt.
Terwijl landen als Singapore al jaren geleden toestemming gaven voor de verkoop van bepaalde vormen van kweekvlees en ook de Verenigde Staten inmiddels verschillende producten hebben goedgekeurd, blijft Europa volgens veel ondernemers achter.
Investeerders worden daardoor voorzichtiger.
Bedrijven zoeken hun heil buiten Europa.
En wetenschappelijke kennis dreigt weg te vloeien naar landen waar de regelgeving soepeler is.
Nederland beschikt juist over een sterke positie binnen deze sector.
Universiteiten, onderzoeksinstituten en innovatieve startups behoren wereldwijd tot de koplopers op het gebied van celtechnologie.
Volgens voorstanders zou het zonde zijn als die voorsprong verloren gaat door trage besluitvorming.
De discussie over het woord “vlees”
Misschien nog wel gevoeliger dan de toelatingsprocedure is de discussie over de naam.
Mag je kweekvlees eigenlijk wel vlees noemen?
Het Europees Parlement nam eerder een standpunt in dat traditionele vleesbenamingen zoals “biefstuk”, “rund”, “varkenshaas” of “kippenvleugel” uitsluitend bedoeld zijn voor eetbare delen van dieren die daadwerkelijk zijn geslacht.
Daarmee wilden verschillende lidstaten voorkomen dat consumenten zouden worden misleid.
Erkens is het daar nadrukkelijk niet mee eens.
Volgens hem bestaat kweekvlees uit exact hetzelfde type dierlijke cellen als conventioneel vlees.
Vanuit biologisch oogpunt is het volgens hem dus simpelweg vlees.
Hij stelde daarom kort en krachtig:
“Dit is gewoon vlees.”
Die uitspraak zal de komende maanden waarschijnlijk nog veel politieke discussie opleveren.
Boerenorganisaties blijven kritisch
Binnen de landbouwsector wordt de ontwikkeling met gemengde gevoelens gevolgd.
Veel boeren vrezen dat de overheid steeds sterker inzet op alternatieve eiwitbronnen, terwijl de traditionele veehouderij juist te maken krijgt met strengere milieuregels, stikstofmaatregelen en toenemende maatschappelijke kritiek.
Voor hen voelt het alsof er miljarden worden geïnvesteerd in een technologie die uiteindelijk hun markt moet overnemen.
Sommige boerenorganisaties erkennen wel dat innovatie belangrijk is, maar vinden dat de overheid niet één product of productiemethode actief moet bevoordelen.
Volgens hen moet de consument uiteindelijk zelf bepalen welk vlees hij of zij wil kopen.
Voorstanders wijzen op klimaat en dierenwelzijn
Aan de andere kant wijzen wetenschappers en milieuorganisaties op de mogelijke voordelen van kweekvlees.
Wanneer de technologie op grote schaal kan worden toegepast, zou de productie minder landbouwgrond vereisen.
Ook het waterverbruik zou aanzienlijk lager kunnen uitvallen.
Daarnaast zouden minder dieren hoeven worden gehouden en geslacht.
Voor dierenwelzijnsorganisaties vormt juist dat laatste een belangrijk argument.
Volgens hen biedt kweekvlees de mogelijkheid om vlees te blijven eten zonder de ethische bezwaren die gepaard gaan met intensieve veehouderij.
Tegelijkertijd benadrukken onderzoekers dat veel milieuwinst nog afhankelijk is van de manier waarop de productie uiteindelijk wordt georganiseerd.
Grootschalige fabrieken vragen immers ook energie.
Europa verdeeld
Niet alle Europese landen kijken hetzelfde naar deze ontwikkeling.
Sommige regeringen zien kweekvlees als een belangrijke innovatie die kan bijdragen aan voedselzekerheid, duurzaamheid en economische groei.
Andere landen zijn juist veel terughoudender.
Zij vrezen negatieve gevolgen voor de landbouwsector, de voedselcultuur en de positie van traditionele boeren.
Volgens Erkens zorgen juist die uiteenlopende standpunten ervoor dat Europa moeilijk tot gezamenlijke besluitvorming komt.
Nederland wil daarom bondgenoten zoeken die eveneens geloven in verdere ontwikkeling van de sector.
Door gezamenlijk op te trekken hoopt het kabinet de Europese besluitvorming te versnellen.
Ook consumenten zijn verdeeld
Uit verschillende onderzoeken blijkt dat consumenten nieuwsgierig zijn naar kweekvlees, maar tegelijkertijd veel vragen hebben.
Hoe smaakt het?
Is het wel gezond?
Wordt er gebruikgemaakt van genetische modificatie?
En waarom is het waarschijnlijk duurder dan gewoon vlees?
Voorstanders denken dat acceptatie vanzelf zal groeien zodra mensen het product daadwerkelijk kunnen proeven.
Critici verwachten juist dat veel consumenten liever kiezen voor traditioneel vlees, zeker wanneer de prijs lager blijft.
De naam van het product speelt daarbij eveneens een belangrijke rol.
Wie het “laboratoriumvlees” noemt, roept vaak heel andere gevoelens op dan wanneer wordt gesproken over “gekweekt vlees”.
Een beslissing met grote gevolgen
De keuze van het kabinet om zich actief achter kweekvlees te scharen betekent veel meer dan alleen een technische wijziging van Europese regelgeving.
Het raakt aan fundamentele vragen over de toekomst van onze voedselvoorziening.
Welke rol speelt technologie in wat we eten?
Hoe beschermen we boeren én stimuleren we innovatie?
En wie bepaalt uiteindelijk wat wel of geen vlees genoemd mag worden?
Voor Silvio Erkens lijkt het antwoord duidelijk.
Volgens hem moet Nederland niet aan de zijlijn blijven staan terwijl andere delen van de wereld grote stappen zetten.
Door actief samen te werken met gelijkgestemde Europese landen wil hij ervoor zorgen dat innovatieve bedrijven meer kansen krijgen en dat de toelating van kweekvlees niet onnodig wordt vertraagd.
Of die ambitie daadwerkelijk zal leiden tot een snellere goedkeuring binnen de Europese Unie, is nog onzeker. Vast staat wel dat het debat over kweekvlees de komende jaren alleen maar verder zal oplaaien. Niet alleen in Den Haag en Brussel, maar ook aan de keukentafel, waar consumenten uiteindelijk zullen beslissen of zij bereid zijn een stukje vlees te eten waarvoor nooit een dier hoefde te worden geslacht.
