Een Nederlandse provincie kiest in dit fictieve scenario voor een opvallend nieuwe koers op de woningmarkt. Bij nieuwe woningbouwprojecten moet nadrukkelijker worden gekeken naar de kansen van mensen die al in de regio wonen of er een sterke maatschappelijke of economische binding mee hebben. Vooral starters en jonge gezinnen moeten daarvan profiteren. De boodschap van het provinciebestuur is duidelijk: inwoners die in hun eigen dorp of stad willen blijven wonen, mogen niet voortdurend achter het net vissen.
Het besluit zorgt onmiddellijk voor discussie.
Voorstanders spreken van gezond verstand.
Volgens hen is het nauwelijks uit te leggen dat jongeren jarenlang in een gemeente wonen, er werken en hun familie hebben, maar uiteindelijk moeten vertrekken omdat ze geen betaalbare woning kunnen vinden.
Critici stellen een andere vraag: hoe ver mag een overheid gaan met het geven van voorrang aan eigen inwoners?
Starters kunnen nauwelijks woning vinden
De nieuwe koers komt volgens het fictieve provinciebestuur niet uit de lucht vallen.
In verschillende gemeenten zijn betaalbare koopwoningen schaars.
Sociale huurwoningen hebben lange wachtlijsten en ook huren in de vrije sector zijn voor veel jonge huishoudens moeilijk betaalbaar.
Vooral starters lopen daardoor vast.
Ze hebben een baan.
Ze willen zelfstandig wonen.
Maar met één inkomen of een bescheiden gezamenlijk salaris is het lastig om voldoende hypotheek te krijgen.
Sommigen blijven noodgedwongen jarenlang bij hun ouders wonen.
Anderen vertrekken naar een andere regio.
Dorpen zien jongeren vertrekken
Voor kleinere gemeenten kan dat grote gevolgen hebben.
Wanneer jonge inwoners vertrekken, verandert uiteindelijk de samenstelling van een dorp.
Scholen kunnen minder leerlingen krijgen.
Sportverenigingen verliezen leden.
Lokale winkels krijgen minder klanten.
Werkgevers hebben meer moeite personeel in de directe omgeving te vinden.
En wanneer jongeren later een gezin beginnen, gebeurt dat steeds vaker buiten de plaats waar ze zelf zijn opgegroeid.
Het provinciebestuur wil die ontwikkeling afremmen.
‘Binding met regio moet meetellen’
Daarom moet binnen de wettelijke mogelijkheden vaker worden gekeken naar lokale of regionale binding.
Iemand die al jaren in een gemeente woont, er werkt of er eerder lange tijd heeft gewoond, kan bij bepaalde woningen een sterkere positie krijgen.
De precieze voorwaarden verschillen per woningproject.
Het fictieve plan betekent dus niet dat iedere woning uitsluitend voor inwoners van dezelfde gemeente wordt gereserveerd.
Dat zou juridisch veel ingewikkelder zijn.
De provincie wil vooral dat gemeenten maximaal gebruikmaken van de mogelijkheden die bestaande regelgeving biedt.
‘Eigen inwoners eerst’ zorgt voor discussie
Toch wordt de maatregel online al snel samengevat als: eigen inwoners eerst.
Voorstanders hebben daar weinig problemen mee.
Volgens hen hebben gemeenten jarenlang te weinig rekening gehouden met mensen uit de eigen regio.
“Mijn dochter is hier geboren, werkt hier en wil hier blijven. Waarom zou zij geen extra kans mogen krijgen?”, luidt een van de fictieve reacties.
Andere mensen vinden die redenering gevaarlijk.
Een woningzoekende uit een andere provincie kan immers net zo dringend woonruimte nodig hebben.
Waarom zou iemand minder kans moeten krijgen alleen omdat hij enkele kilometers verderop is opgegroeid?
Juridische grenzen blijven bestaan
Gemeenten kunnen niet onbeperkt bepalen wie waar mag wonen.
Nederland kent regels rond vrije vestiging en gelijke behandeling.
Lokale voorrang moet daarom binnen wettelijke kaders plaatsvinden.
Juist dat benadrukt het provinciebestuur.
Het gaat volgens de provincie niet om het afsluiten van de woningmarkt.
Het doel is meer ruimte creëren voor woningzoekenden met aantoonbare binding aan een gebied wanneer de schaarste bijzonder groot is.
Daarbij moeten gemeenten hun keuzes kunnen onderbouwen.
Vooral betaalbare woningen nodig
Maar zelfs voorstanders erkennen dat voorrangsregels het fundamentele probleem niet oplossen.
Wanneer honderd mensen op twintig woningen reageren, verandert voorrang vooral wie die twintig woningen krijgt.
Er blijven nog altijd tachtig mensen zonder woning achter.
Daarom moet volgens de provincie tegelijkertijd veel meer worden gebouwd.
Vooral betaalbare woningen zijn noodzakelijk.
Niet alleen grote eengezinswoningen.
Ook kleinere appartementen voor starters, geschikte woningen voor ouderen en betaalbare huurwoningen kunnen helpen.
Doorstroming moet verbeteren
Ouderen spelen daarbij een belangrijke rol.
Veel oudere inwoners wonen in een relatief grote gezinswoning omdat er in hun omgeving onvoldoende aantrekkelijke kleinere alternatieven bestaan.
Wanneer passende appartementen worden gebouwd, kan een deel van hen verhuizen.
De achtergelaten woningen komen vervolgens beschikbaar voor gezinnen.
Dat heet doorstroming.
Op papier klinkt het eenvoudig.
In de praktijk werkt het alleen wanneer de nieuwe woning voor ouderen daadwerkelijk aantrekkelijk, betaalbaar en dicht bij hun bestaande sociale omgeving is.
Nieuwkomers worden onderdeel van debat
Zoals vrijwel altijd bij discussies over woningnood komt ook migratie ter sprake.
Sommige partijen willen dat statushouders geen voorrang krijgen boven mensen die al jarenlang op een woning wachten.
Andere partijen waarschuwen dat de woningcrisis niet uitsluitend aan migratie kan worden toegeschreven.
Nederland heeft jarenlang onvoldoende woningen gebouwd.
Daarnaast zorgen kleinere huishoudens, bevolkingsgroei, lange procedures en hoge bouwkosten voor extra druk.
Het provinciebestuur probeert daarom te voorkomen dat de nieuwe aanpak uitsluitend als migratiemaatregel wordt gepresenteerd.
De kern moet volgens bestuurders woningbouw zijn.
Jonge gezinnen reageren positief
Vooral onder jonge gezinnen krijgt het fictieve voorstel veel steun.
Zij willen vaak dicht bij ouders, vrienden en werk blijven wonen.
Dat heeft praktische voordelen.
Grootouders kunnen bijvoorbeeld helpen met kinderen.
Mensen hoeven minder ver naar hun werk te reizen.
En bestaande sociale netwerken blijven behouden.
Volgens de provincie wordt die maatschappelijke waarde soms onderschat wanneer woningtoewijzing uitsluitend als economisch vraagstuk wordt bekeken.
Tegenstanders vrezen ongelijke behandeling
Critici blijven echter voorzichtig.
Zij vragen wat precies onder een “eigen inwoner” valt.
Moet iemand er geboren zijn?
Is vijf jaar wonen voldoende?
Wat gebeurt er met iemand die voor studie vertrok en later wil terugkeren?
En hoe zit het met iemand die dagelijks in de gemeente werkt maar net over de gemeentegrens woont?
Hoe meer uitzonderingen worden toegevoegd, hoe ingewikkelder het systeem wordt.
Dat kan uiteindelijk leiden tot nieuwe bureaucratie.
Gemeenten krijgen belangrijke rol
Daarom krijgen gemeenten binnen het fictieve plan veel verantwoordelijkheid.
Zij weten volgens de provincie het beste welke groepen lokaal de grootste problemen ervaren.
In een universiteitsstad kan de situatie compleet anders zijn dan in een landelijk dorp.
Een uniforme oplossing voor iedere gemeente zou daarom weinig effectief zijn.
Wel wil de provincie duidelijke uitgangspunten vastleggen.
Betaalbaarheid.
Lokale binding.
Doorstroming.
En versnelling van woningbouw.
Niet iedereen kan voorrang krijgen
Het bestuur erkent tegelijkertijd een ongemakkelijke waarheid.
Wanneer één groep voorrang krijgt, betekent dat automatisch dat een andere groep relatief minder kans heeft.
Daarom moet voorrang volgens de provincie gericht worden toegepast.
Het mag geen vervanging worden voor woningbouw.
Want uiteindelijk kan geen enkel verdeelsysteem voldoende woningen creëren wanneer er simpelweg te weinig huizen zijn.
Politiek aantrekkelijk maar ingewikkeld
Het principe “eigen inwoners op één” klinkt eenvoudig.
De uitvoering is dat allerminst.
Gemeenten moeten rekening houden met landelijke wetgeving, juridische gelijkheid, woningcorporaties, projectontwikkelaars en verschillende groepen woningzoekenden.
Bovendien moet worden voorkomen dat gemeenten elkaar gaan beconcurreren met steeds strengere lokale regels.
Wanneer iedere gemeente alleen nog eigen inwoners wil helpen, wordt het voor mensen die vanwege werk, relatie of andere omstandigheden moeten verhuizen juist veel moeilijker.
Provincie houdt vast aan nieuwe koers
Ondanks die kritiek wil het provinciebestuur binnen dit fictieve scenario doorgaan.
De redenering is dat mensen die jarenlang onderdeel zijn van een lokale gemeenschap een realistische mogelijkheid moeten behouden om daar een toekomst op te bouwen.
Vooral voor jongeren moet voorkomen worden dat vertrekken uiteindelijk de enige optie wordt.
“Wie hier opgroeit, hier werkt en hier zijn toekomst ziet, moet ook een eerlijke kans krijgen om hier te wonen”, luidt de boodschap.
Daarmee raakt het plan een gevoelige kwestie die in steeds meer Nederlandse gemeenten speelt.
Want zolang betaalbare woningen schaars blijven, gaat de discussie niet alleen over hoeveel huizen Nederland bouwt.
De steeds moeilijkere vraag wordt: wie mag er als eerste in wonen?
