Terwijl de VVD steeds verder onder druk komt te staan, gebeurt er op rechts iets wat voor de partij steeds moeilijker te negeren is. Kiezers die jarenlang min of meer vanzelfsprekend voor de VVD kozen, kijken steeds vaker naar andere partijen. En juist daar liggen kansen voor Forum voor Democratie. Volgens politiek commentator Victor Vlam draait het om één fundamenteel probleem dat de VVD al jarenlang achtervolgt: het gebroken vertrouwen in de verkiezingsbeloften van de partij.
Iedere verkiezing klinkt de boodschap opnieuw bekend. De instroom moet omlaag. De grenzen moeten beter worden bewaakt. Nederland moet meer grip krijgen op immigratie en asiel. Maar wat gebeurt er wanneer de verkiezingen voorbij zijn? Daar begint volgens Vlam precies het probleem. Kiezers luisteren niet alleen meer naar wat de partij belooft. Zij kijken steeds nadrukkelijker naar wat er uiteindelijk daadwerkelijk gebeurt. En als zij het gevoel krijgen dat dezelfde belofte meerdere keren wordt herhaald zonder dat de resultaten zichtbaar veranderen, ontstaat er ruimte voor partijen die zeggen: wij gaan het helemaal anders doen. Precies die ruimte probeert Forum voor Democratie nu te benutten.
De VVD heeft jarenlang een bijzondere positie gehad binnen het Nederlandse politieke landschap. De partij wist zich te presenteren als een partij die streng kon zijn op onderwerpen als immigratie en veiligheid, maar tegelijkertijd ook als een partij die verantwoordelijkheid kon nemen in het bestuur. Dat was lange tijd een belangrijke combinatie. Voor veel rechtse kiezers was de VVD daardoor een vanzelfsprekende keuze. De partij was bestuurlijk ervaren, kon regeren, en tijdens campagnes liet zij duidelijk merken dat immigratie en asiel belangrijke thema’s waren.
Volgens Victor Vlam begint juist die strategie steeds minder goed te werken. Een deel van de kiezers kijkt inmiddels niet meer alleen naar de woorden tijdens de verkiezingscampagne. Zij vergelijken de belofte met de resultaten, en daar ontstaat een groeiende kloof. Wanneer de partij tijdens een campagne zegt dat de immigratie fors moet worden teruggedrongen, verwacht de kiezer uiteindelijk ook dat hij daar na de verkiezingen duidelijke veranderingen van ziet. Wanneer die veranderingen volgens hen uitblijven, ontstaat teleurstelling. En teleurstelling kan uiteindelijk leiden tot iets wat voor een gevestigde partij veel gevaarlijker is: het verlies van vertrouwen.
Vlam ziet een patroon dat al jarenlang terugkomt. Vlak voor verkiezingen wordt de toon over asiel en immigratie steviger. De VVD benadrukt dat Nederland meer controle moet krijgen, dat de instroom omlaag moet, dat het systeem moet worden aangepakt en dat grenzen beter bewaakt moeten worden. Daarmee probeert de partij opnieuw een deel van de rechtse kiezer aan zich te binden. Maar na de verkiezingen verandert de politieke werkelijkheid. De VVD kan meestal niet alleen regeren. Er zijn andere partijen nodig, en die partijen hebben niet altijd dezelfde ideeën over immigratie en asiel. Er moeten compromissen worden gesloten, er moet worden onderhandeld, en uiteindelijk wordt een deel van de oorspronkelijke verkiezingsboodschap aangepast, afgezwakt of vertraagd.
Voor de VVD is dat vanuit bestuurlijk perspectief misschien begrijpelijk. Voor een kiezer die juist op basis van die stevige verkiezingsbelofte heeft gestemd, kan het heel anders voelen. Die kiezer denkt dan niet: de VVD moest nu eenmaal een compromis sluiten. Hij denkt eerder: dit heb ik eerder gehoord. Precies dat is volgens Vlam een kwetsbaar punt.
Dan komt Forum voor Democratie in beeld. Forum voor Democratie kiest op immigratie voor een veel verdergaande koers dan de VVD en probeert kiezers aan te spreken die vinden dat kleine aanpassingen niet meer voldoende zijn. Voor deze kiezers gaat het volgens FVD niet alleen om het aanpassen van bestaande regels, maar om een fundamentele verandering van het beleid. Daarmee probeert Forum voor Democratie zich duidelijk tegenover de VVD te positioneren. De boodschap is eenvoudig: waar de VVD volgens critici steeds opnieuw belooft om het beleid aan te scherpen, zegt FVD dat er een veel grotere politieke koerswijziging nodig is.
Daarbij wordt immigratie bovendien verbonden aan andere grote maatschappelijke onderwerpen, zoals de woningnood, bevolkingsgroei, druk op publieke voorzieningen, veiligheid en de beschikbaarheid van woningen. Voor kiezers die deze onderwerpen met elkaar verbinden, kan dat aantrekkelijk zijn. Zij zoeken misschien niet naar een kleine verandering, maar naar een partij die zegt dat het huidige beleid faalt en fundamenteel moet worden veranderd.
Toch is immigratie slechts een deel van het verhaal. De VVD bevindt zich aan de rechterkant in een steeds drukker politiek speelveld, waarin inmiddels meerdere partijen actief zijn die dezelfde groep kiezers proberen te bereiken: Forum voor Democratie, de PVV en JA21. Dat betekent dat de VVD niet langer automatisch de belangrijkste bestemming is voor de rechtse kiezer. Een kiezer die vroeger zonder veel twijfel voor de VVD koos, heeft tegenwoordig meerdere alternatieven. Dat maakt de concurrentie bijzonder scherp.
Voor de VVD ontstaat hierdoor een ingewikkeld probleem. De partij moet enerzijds aantrekkelijk blijven voor rechtse kiezers, maar tegelijkertijd ook een partij blijven die kan regeren. En regeren betekent vrijwel altijd compromissen sluiten met andere partijen, zeker op onderwerpen als immigratie, asiel en Europese samenwerking. Daar ontstaat een politieke paradox. Hoe harder de VVD zich tijdens een campagne opstelt, hoe hoger de verwachtingen van kiezers worden. Maar hoe hoger die verwachtingen, hoe groter de teleurstelling kan zijn wanneer na de verkiezingen compromissen worden gesloten.
Ook de PVV en JA21 spelen hierin een belangrijke rol, omdat zij zich eveneens richten op kiezers die vroeger bij de VVD terechtkwamen. Er ontstaat een duidelijke strijd om dezelfde groep Nederlanders: een groep die kritisch is op immigratie, zich zorgen maakt over de woningmarkt en vindt dat de overheid meer controle moet hebben. Maar deze kiezers zijn niet allemaal hetzelfde. De ene kiezer wil vooral streng migratiebeleid, de ander wil een bredere politieke verandering, en weer een ander zoekt vooral bestuurlijke betrouwbaarheid. Daardoor wordt de vraag voor de VVD steeds lastiger: hoe overtuig je een kiezer die zegt dat hij dezelfde belofte al meerdere keren heeft gehoord?
Forum voor Democratie probeert bovendien niet alleen op immigratie te groeien, maar ook op andere thema’s zoals de Europese Unie, klimaatbeleid, stikstof, nationale soevereiniteit en de verhouding tussen Nederland en Europese instellingen. Daarmee zet de partij een breed verhaal neer waarin het niet gaat om één probleem, maar om de algemene richting van het land. Voor sommige kiezers kan de VVD daardoor te gematigd lijken, terwijl anderen juist andere alternatieven overwegen.
Uiteindelijk draait alles om één vraag: kan de VVD het vertrouwen terugwinnen? Alleen opnieuw een strengere boodschap lijkt mogelijk niet genoeg. Kiezers willen resultaten zien, niet alleen woorden of beloftes. Als Forum voor Democratie verder groeit en de VVD terrein verliest, kan dat de machtsverhoudingen op rechts veranderen. Iedere zetel en iedere overstappende kiezer telt.
Immigratie blijft een belangrijk onderwerp, maar uiteindelijk draait het om vertrouwen en geloofwaardigheid. Politieke partijen kunnen veel beloven tijdens campagnes, maar kiezers kijken vooral naar wat er daarna gebeurt. Wanneer dezelfde belofte meerdere keren wordt herhaald zonder zichtbaar resultaat, groeit de afstand tussen partij en kiezer. En precies in die ruimte proberen partijen als Forum voor Democratie, PVV en JA21 te groeien.
Voor de VVD betekent dit dat de strijd op rechts nog lang niet voorbij is en mogelijk alleen maar belangrijker wordt. Want uiteindelijk blijft één vraag centraal staan: welke partij weet het vertrouwen van de kiezer echt vast te houden?
