Boeren die in Twente willen demonstreren, krijgen voortaan te maken met een duidelijke en strengere grens. Trekkers en andere zware landbouwvoertuigen mogen tijdens protestacties niet langer de snelweg op. De Twentse burgemeesters hebben samen met de politie en het Openbaar Ministerie besloten om voortaan daadwerkelijk op te treden wanneer actievoerders toch met zware landbouwmachines de snelweg oprijden.
Het besluit is maandag genomen tijdens een overleg tussen de betrokken burgemeesters, politie en het Openbaar Ministerie. Volgens de betrokken partijen betekent de nieuwe aanpak niet dat het demonstratierecht van boeren ter discussie staat. Boeren mogen blijven demonstreren en hun zorgen en eisen onder de aandacht brengen. De grens wordt volgens de autoriteiten echter getrokken bij het gebruik van snelwegen door zware landbouwvoertuigen.
Daarbij speelt vooral de verkeersveiligheid een belangrijke rol. Een snelweg is ingericht voor verkeer dat met relatief hoge snelheid rijdt en waar bestuurders niet altijd voldoende tijd hebben om onverwachte obstakels te ontwijken. Een trekker die langzaam over de rijbaan rijdt, of een groep trekkers die een rijstrook geheel of gedeeltelijk blokkeert, kan daardoor volgens de autoriteiten een groot risico vormen.
Daar komt bij dat trekkers wettelijk sowieso niet op autosnelwegen mogen rijden. Toch gebeurde het de afgelopen periode meerdere keren dat boeren tijdens protestacties met hun landbouwvoertuigen de snelweg op gingen. In sommige gevallen koos de politie ervoor om niet direct in te grijpen, maar de stoet juist te begeleiden. Die aanpak lijkt in Twente nu voorbij.
Demonstratierecht blijft overeind
De Twentse burgemeesters benadrukken dat boeren het recht houden om te demonstreren. Dat recht is volgens hen een belangrijk onderdeel van de democratische rechtsstaat. Protesteren tegen overheidsbeleid, regelgeving of maatregelen rond bijvoorbeeld stikstof en landbouw blijft mogelijk.
De nieuwe maatregel richt zich daarom niet op de inhoud van het protest, maar op de manier waarop actie wordt gevoerd.
Dat onderscheid is belangrijk. Boeren kunnen nog altijd naar protestlocaties rijden, bijeenkomsten organiseren en hun stem laten horen. Maar zodra zij daarvoor met trekkers een autosnelweg oprijden, kunnen politie en justitie ingrijpen.
De afgelopen maanden bleek dat juist het optreden tegen landbouwvoertuigen op snelwegen niet altijd eenduidig was. Agenten moesten per situatie beoordelen wat de risico’s waren, hoeveel hinder er ontstond en of onmiddellijk ingrijpen de situatie mogelijk juist gevaarlijker zou maken.
Dat leidde soms tot situaties waarin een groep trekkers uiteindelijk onder begeleiding van de politie over de snelweg verder reed.
Stoet boeren eerder begeleid over de A1
Een voorbeeld daarvan speelde na een boerenprotest in Den Bosch. Een groep boeren reed vervolgens richting Twente en kwam met trekkers op de A1 bij Markelo en Holten terecht.
Hoewel het gebruik van de snelweg door landbouwvoertuigen niet is toegestaan, koos de politie er destijds voor om de stoet te begeleiden. Volgens de politie was er op dat moment geen sprake van een volledige blokkade of ernstige hinder voor het overige verkeer.
Die beslissing leidde tot discussie. Voorstanders van de aanpak wezen erop dat het soms veiliger kan zijn om een groep trekkers gecontroleerd te begeleiden dan om midden op een drukke snelweg onmiddellijk een confrontatie te veroorzaken. Tegenstanders vonden juist dat daarmee een verkeerd signaal werd afgegeven.
De nieuwe afspraken in Twente moeten ervoor zorgen dat dergelijke situaties in de toekomst minder snel ontstaan.
Ook A35 bij Almelo eerder geblokkeerd
De discussie kreeg eind juli opnieuw een concreet gezicht. Ongeveer tachtig boeren reden toen met trekkers de A35 op tussen Wierden en Almelo. De snelweg werd korte tijd geblokkeerd en achter de landbouwvoertuigen ontstond een file van ongeveer vier kilometer.
De politie besloot uiteindelijk de trekkers van de snelweg te begeleiden.
Opvallend was dat de betrokken boeren achteraf geen boete kregen voor de blokkade. Een belangrijk probleem voor de politie was dat veel kentekens waren afgeplakt. Daardoor konden de bestuurders onvoldoende worden geïdentificeerd.
Het afplakken van een kenteken is overigens op zichzelf verboden. Kentekenplaten moeten zichtbaar en leesbaar zijn, zodat voertuigen en bestuurders in voorkomende situaties kunnen worden geïdentificeerd.
De gebeurtenissen op de A35 laten volgens de betrokken autoriteiten zien hoe ingewikkeld het kan zijn om op een protestactie met tientallen landbouwvoertuigen te reageren. Zodra een groep trekkers eenmaal op een snelweg rijdt, moet de politie niet alleen kijken naar de wettelijke overtreding, maar ook naar de directe gevolgen voor de verkeersveiligheid.
Ernstig ongeval zorgt voor extra discussie
De discussie over trekkers op snelwegen kreeg afgelopen vrijdag een nieuwe en veel zwaardere lading na een ernstig ongeval op de A59 bij Heesch.
Bij het ongeval kwamen twee mensen om het leven en raakten zes anderen gewond. De botsing vond plaats aan het einde van een file. Volgens de ANWB was die file ontstaan nadat veel trekkers via de snelweg onderweg waren naar een boerenprotest in Den Bosch.
De politie onderzoekt de precieze omstandigheden van het ongeval. Het is daarmee nog niet automatisch vastgesteld dat de trekkers rechtstreeks verantwoordelijk waren voor de botsing. Wel heeft het ongeval de discussie over het gebruik van autosnelwegen door grote groepen landbouwvoertuigen opnieuw stevig aangewakkerd.
Juist het ontstaan van files achter langzaam rijdende voertuigen vormt een belangrijk veiligheidsrisico. Automobilisten die met hoge snelheid naderen, moeten plotseling remmen wanneer het verkeer verderop stilstaat. Op een drukke snelweg kan een dergelijke situatie snel escaleren.
Na het ongeval nam de kritiek op boerenprotesten waarbij snelwegen worden gebruikt dan ook toe. Voorstanders van strengere handhaving wijzen erop dat demonstreren op een veilige manier mogelijk moet blijven, terwijl tegenstanders van streng optreden vrezen dat boeren daarmee steeds minder ruimte krijgen om hun onvrede zichtbaar te maken.
In Twente hebben burgemeesters, politie en Openbaar Ministerie nu geprobeerd die discussie te vertalen naar een concrete beleidslijn.
Politie krijgt duidelijker handelingsperspectief
Wanneer een boer voortaan tijdens een protest met een trekker een Twentse snelweg oprijdt, moet hij volgens de nieuwe aanpak rekening houden met politieoptreden.
Agenten kunnen bestuurders staande houden en hun identiteit controleren. Wanneer sprake is van overtredingen, kunnen daar bovendien boetes of andere maatregelen uit voortkomen.
Ook het afplakken van kentekens kan worden aangepakt. Daarmee wordt voorkomen dat bestuurders zich door het onleesbaar maken van hun kenteken aan identificatie proberen te onttrekken.
Toch is nog niet ieder detail van de nieuwe aanpak uitgewerkt. De betrokken partijen moeten nog bepalen hoe de afspraken in verschillende situaties precies worden toegepast. Een kleine groep trekkers die een oprit probeert te nemen, vraagt immers om een andere operationele aanpak dan tientallen landbouwvoertuigen die een volledige snelweg blokkeren.
Ook kan de politie te maken krijgen met situaties waarin onmiddellijk ingrijpen zelf voor extra gevaar zorgt. Het doel blijft uiteindelijk om de verkeersveiligheid te beschermen en escalatie te voorkomen.
Boerenprotesten blijven mogelijk
Voor boeren betekent het besluit niet dat protesteren in Twente onmogelijk wordt. Het belangrijkste verschil is dat de route en het gebruikte vervoermiddel tijdens acties meer aandacht krijgen.
Een protestlocatie kan nog steeds worden bezocht. Boeren kunnen bijeenkomsten organiseren, demonstreren en hun boodschap verspreiden. Ook kunnen zij met landbouworganisaties overleggen met gemeenten en andere overheden.
Maar de snelweg wordt volgens de nieuwe lijn niet langer gezien als een acceptabele route voor een proteststoet met trekkers.
Dat kan gevolgen hebben voor toekomstige boerenacties. De snelweg is voor demonstranten aantrekkelijk omdat een relatief kleine groep voertuigen daar in korte tijd veel aandacht kan trekken en grote verkeershinder kan veroorzaken. Juist die zichtbaarheid maakt snelwegacties echter ook omstreden.
De vraag is daardoor niet alleen hoeveel ruimte demonstranten moeten krijgen, maar ook waar de grenzen liggen wanneer de actie gevolgen heeft voor duizenden andere weggebruikers.
Nieuwe aanpak kan landelijke discussie voeden
Wat in Twente gebeurt, kan bovendien onderdeel worden van een bredere discussie in Nederland. Boerenprotesten hebben de afgelopen jaren regelmatig geleid tot acties op wegen en snelwegen. Daarbij stonden niet alleen de inhoudelijke onderwerpen, zoals stikstofbeleid en landbouwregelgeving, centraal, maar ook de manier waarop boeren actievoeren.
Trekkers zijn voor veel agrariërs een logisch middel om hun protest zichtbaar te maken. Het landbouwvoertuig is immers het symbool van hun werk en inkomen. Tegelijkertijd zijn moderne tractoren groot, zwaar en relatief langzaam in vergelijking met het overige verkeer op een autosnelweg.
Dat verschil in snelheid en massa maakt een confrontatie potentieel gevaarlijk.
De nieuwe Twentse aanpak probeert daarom een duidelijke scheidslijn te trekken: demonstreren mag, maar niet met zware landbouwvoertuigen op de snelweg.
Voorstanders zullen waarschijnlijk stellen dat daarmee eindelijk duidelijkheid ontstaat. Boeren weten vooraf waar zij aan toe zijn en politieagenten hoeven minder vaak ter plaatse een ingewikkelde afweging te maken over de vraag of zij wel of niet moeten ingrijpen.
Critici kunnen daar tegenover stellen dat strengere handhaving het risico op confrontaties tijdens toekomstige protesten kan vergroten. Wanneer actievoerders weten dat zij direct van de snelweg worden gehaald, kan de spanning op locatie juist oplopen.
Veel zal daarom afhangen van de manier waarop de nieuwe afspraken in de praktijk worden uitgevoerd.
Duidelijke grens na maanden van discussie
Met het besluit van maandag komt voorlopig een einde aan de onduidelijkheid over trekkers op de Twentse snelwegen. Waar eerder per situatie werd bekeken wat de verstandigste aanpak was, is nu afgesproken dat politie en justitie optreden wanneer boeren tijdens een protest met zware landbouwvoertuigen de snelweg oprijden.
De aanleiding voor die strengere lijn is vooral de verkeersveiligheid. De recente gebeurtenissen op de A1, A35 en A59 hebben laten zien dat grote groepen landbouwvoertuigen op of rond snelwegen tot complexe en potentieel gevaarlijke verkeerssituaties kunnen leiden.
Tegelijkertijd blijft het demonstratierecht overeind. Boeren houden de mogelijkheid om te protesteren tegen beleid waar zij het niet mee eens zijn. Alleen de snelweg wordt nadrukkelijk als grens aangewezen.
De komende periode zal moeten blijken hoe de nieuwe afspraken uitpakken wanneer er opnieuw een grote boerenactie wordt aangekondigd. Dan wordt duidelijk of de strengere aanpak inderdaad zorgt voor meer veiligheid en voorspelbaarheid, of dat zij juist tot nieuwe spanningen leidt.
Eén ding lijkt na het overleg van maandag in ieder geval duidelijk: wie in Twente voortaan tijdens een boerenprotest met een trekker de snelweg oprijdt, kan niet meer rekenen op dezelfde terughoudendheid als bij eerdere acties. De politie zal optreden, en daarmee is een nieuwe fase aangebroken in de discussie over boerenprotesten en verkeersveiligheid.
