Nederland krijgt steeds vaker te maken met omstandigheden waarin natuurbranden zich razendsnel kunnen ontwikkelen. Langdurige droogte, hoge temperaturen en periodes met stevige wind zorgen ervoor dat bossen, heidevelden, graslanden en andere natuurgebieden kwetsbaarder worden voor vuur. De brandweer waarschuwt daarom dat niet alleen de eigen organisatie, maar ook andere partijen beter voorbereid moeten zijn.
Boeren kunnen daarbij een belangrijke rol gaan spelen.
Brandweer Nederland en landbouworganisatie LTO Noord willen de samenwerking tussen brandweer en agrariërs de komende periode verder uitbreiden. Het doel is niet alleen om boeren in te schakelen wanneer ergens al een grote brand woedt, maar ook om hen eerder bij de voorbereiding en preventie te betrekken.
Volgens de betrokken organisaties beschikken agrariërs over een combinatie van kennis, ervaring en materieel die bij een natuurbrand bijzonder waardevol kan zijn. Ze kennen het landschap waarin zij dagelijks werken, weten waar zandwegen en bospaden liggen en beschikken vaak over trekkers, giertanks en ander zwaar materieel.
Juist wanneer een brandweerwagen een moeilijk bereikbaar gebied niet of slechts langzaam kan bereiken, kunnen boeren daardoor het verschil maken.
Boeren kennen het gebied vaak beter dan wie ook
Wanneer een natuurbrand uitbreekt, telt iedere minuut. Een klein vuur kan onder droge en winderige omstandigheden in korte tijd veranderen in een veel groter incident.
Voor brandweerlieden is het dan van groot belang om zo snel mogelijk te weten hoe zij het gebied kunnen bereiken. In natuurgebieden zijn verharde wegen lang niet altijd beschikbaar. Smalle zandpaden, boswegen en landbouwroutes kunnen voor reguliere brandweervoertuigen moeilijk begaanbaar zijn.
Daar kunnen lokale agrariërs een belangrijke aanvulling vormen.
Boeren werken dagelijks in het buitengebied en kennen vaak precies welke routes toegankelijk zijn. Zij weten waar bepaalde paden eindigen, welke wegen geschikt zijn voor zwaar materieel en welke delen van een terrein juist moeilijk bereikbaar zijn.
Die lokale kennis kan tijdens een snel uitbreidende natuurbrand kostbare tijd besparen.
Maar het gaat niet alleen om kennis van het landschap. Veel agrariërs beschikken over materieel dat direct inzetbaar kan zijn. Trekkers kunnen worden gebruikt om zware apparatuur te verplaatsen en giertanks kunnen grote hoeveelheden water vervoeren.
Daarmee kunnen boeren brandweerlieden ondersteunen bij het aanvoeren van water, het bereiken van moeilijk toegankelijke plekken en het controleren van gebieden waar het vuur mogelijk opnieuw kan oplaaien.
Van hulp tijdens de brand naar voorbereiding vooraf
De nieuwe samenwerking moet volgens Brandweer Nederland verder gaan dan alleen het moment waarop de vlammen al zichtbaar zijn.
De brandweer wil boeren ook betrekken bij de voorbereiding op mogelijke natuurbranden. Dat betekent bijvoorbeeld dat gezamenlijk kan worden gekeken naar de bereikbaarheid van natuurgebieden, beschikbare waterpunten en mogelijke routes voor zwaar materieel.
Ook kan lokale kennis worden gebruikt om vooraf beter in kaart te brengen welke gebieden kwetsbaar zijn.
Landelijk vakregisseur natuurbrandbeheersing Jelmer Dam benadrukt dat de brandweer bij grote natuurbranden steeds meer afhankelijk wordt van samenwerking met andere partijen.
Het uitgangspunt is daarbij dat natuurbranden niet uitsluitend een probleem van de brandweer zijn. Wanneer meerdere grote branden tegelijkertijd uitbreken, kunnen de beschikbare hulpdiensten immers onder grote druk komen te staan.
Extra hulp uit de omgeving kan dan belangrijk worden.
Boeren vormen volgens de betrokken organisaties een logische partner omdat zij zowel over materieel als over specifieke gebiedskennis beschikken.
Ommen laat zien hoe het kan
In Ommen, in de provincie Overijssel, bestaat een dergelijke samenwerking al veel langer. Daar is een netwerk opgebouwd van ongeveer 110 boeren die kunnen worden ingezet wanneer een natuurbrand uitbreekt.
Deze zogenoemde bosbrandweer beschikt over trekkers en tientallen giertanks.
Wanneer de brandweer hulp nodig heeft, kunnen de agrariërs verschillende taken uitvoeren. Ze kunnen water naar de brand brengen, moeilijk bereikbare delen van het terrein verkennen en na het blussen controleren of er ergens opnieuw vuur ontstaat.
Die laatste taak is minstens zo belangrijk als het bestrijden van de eerste vlammen.
Een natuurbrand kan namelijk aan de oppervlakte geblust lijken, terwijl onder de grond of tussen droge begroeiing nog smeulende resten aanwezig zijn. Door wind of nieuwe droogte kunnen die opnieuw vlam vatten.
Boeren die het gebied goed kennen, kunnen helpen om dergelijke plekken sneller te controleren.
Giertanks als extra watercapaciteit
Een van de grootste voordelen van de inzet van agrarisch materieel is de extra capaciteit die beschikbaar komt.
Giertanks kunnen duizenden liters water vervoeren. Wanneer verschillende boeren tegelijkertijd worden ingezet, ontstaat daardoor een mobiele watercapaciteit die op meerdere plekken kan worden gebruikt.
Dat kan vooral van belang zijn in gebieden waar geen brandkranen of andere geschikte waterbronnen in de directe omgeving aanwezig zijn.
Een brandweerploeg kan tijdens een natuurbrand immers niet onbeperkt water meenemen. Er moet voortdurend een logistieke keten worden georganiseerd om bluswater aan te voeren.
Daar kunnen agrariërs een belangrijke ondersteunende rol vervullen.
Met trekkers en tanks kunnen zij water vanuit een geschikt punt naar het brandgebied brengen. Daardoor kunnen brandweervoertuigen zich meer concentreren op de daadwerkelijke bestrijding van het vuur.
Het systeem kan dus niet alleen extra materieel opleveren, maar ook de inzet van de professionele brandweer efficiënter maken.
Tegelijkertijd blijven duidelijke afspraken noodzakelijk
De inzet van boeren betekent uiteraard niet dat agrariërs de taken van professionele brandweerlieden moeten overnemen.
Een natuurbrand kan zeer gevaarlijk zijn. Vlammen kunnen door wind snel van richting veranderen en vuur kan zich door droge begroeiing onverwacht verspreiden.
Daarom moet vooraf duidelijk zijn welke taken boeren wel en niet uitvoeren en onder welke omstandigheden zij worden ingezet.
Ook communicatie is cruciaal.
Tijdens een grote natuurbrand zijn verschillende hulpdiensten actief. Wanneer tientallen boeren met trekkers en tanks tegelijk het gebied binnenkomen, moet de coördinatie goed geregeld zijn om te voorkomen dat hulpverleners elkaar in de weg zitten.
Een structurele samenwerking vraagt daarom om duidelijke protocollen, contactpersonen en oefeningen.
De bedoeling van Brandweer Nederland en LTO Noord is juist om die samenwerking vooraf te organiseren, zodat tijdens een daadwerkelijke brand niet eerst moet worden uitgezocht wie beschikbaar is en hoe het materieel kan worden ingezet.
Natuurbranden vormen een groeiende uitdaging
De aandacht voor preventie komt op een moment waarop de zorgen over natuurbranden in Nederland toenemen.
Begin augustus waren er onder meer grote natuurbranden bij Venray en Ouddorp. Bij Venray moest onder andere een camping worden ontruimd.
Dergelijke incidenten laten zien hoe snel een natuurbrand gevolgen kan hebben voor mensen die in of rondom natuurgebieden wonen, werken of recreëren.
Daarnaast waarschuwen deskundigen dat het probleem groter kan worden wanneer meerdere grote natuurbranden tegelijkertijd ontstaan.
De capaciteit van brandweerorganisaties is immers niet onbeperkt.
Wanneer één grote brand veel brandweervoertuigen, personeel en materieel vraagt, kan een tweede grote brand elders onmiddellijk voor extra problemen zorgen.
Juist daarom wordt gezocht naar manieren om de beschikbare capaciteit uit te breiden zonder uitsluitend afhankelijk te zijn van extra professionele brandweereenheden.
Agrariërs kunnen daar een deel van de oplossing voor vormen.
Droogte maakt snelheid nog belangrijker
Bij langdurige droogte verandert het landschap in een veel brandbaardere omgeving.
Vegetatie bevat dan minder vocht, waardoor een vonk gemakkelijker kan uitgroeien tot een brand. Wanneer daar ook een stevige wind bij komt, kunnen vlammen zich bijzonder snel verspreiden.
Voor de brandweer maakt dat de situatie ingewikkelder.
Een brand die aanvankelijk klein lijkt, kan binnen korte tijd meerdere kanten op trekken. Daardoor kunnen toegangswegen die enkele minuten eerder nog veilig waren plotseling onbruikbaar worden.
Lokale boeren kunnen in zulke situaties waardevolle informatie leveren. Zij weten welke routes beschikbaar zijn en kunnen helpen om snel water en materieel naar andere delen van het gebied te brengen.
Ook kunnen zij na afloop helpen bij het controleren van het terrein.
Preventie begint voordat er rook zichtbaar is
De samenwerking tussen Brandweer Nederland en LTO Noord draait daarom nadrukkelijk ook om preventie.
Het voorkomen van een grote natuurbrand blijft uiteraard het belangrijkste doel. Iedere brand die niet ontstaat, hoeft immers niet te worden bestreden.
Bezoekers van natuurgebieden wordt daarom gevraagd voorzichtig om te gaan met mogelijke ontstekingsbronnen. Vooral tijdens droge perioden kunnen sigaretten, open vuur en andere bronnen grote gevolgen hebben.
Maar preventie gaat ook over de inrichting van het landschap.
Door vooraf te kijken naar bereikbaarheid, waterpunten, brandgangen en kwetsbare gebieden kan de reactie op een eventuele brand worden verbeterd.
Daarbij kunnen boeren een belangrijke informatiebron zijn.
Zij zijn dagelijks aanwezig in het buitengebied en merken vaak veranderingen in het landschap eerder op dan mensen die slechts af en toe een natuurgebied bezoeken.
Landelijke aanpak moet lokale kennis benutten
De samenwerking in Ommen vormt volgens de betrokken partijen een interessant voorbeeld voor andere delen van Nederland.
De komende tijd willen Brandweer Nederland en LTO Noord bekijken hoe dergelijke samenwerkingsverbanden ook elders structureel kunnen worden opgezet.
Daarbij zal niet overal exact hetzelfde model kunnen worden gebruikt.
De omstandigheden verschillen immers per regio. Een gebied met veel bos en heide heeft andere risico’s dan een agrarisch landschap met weilanden en sloten. Ook de beschikbare waterbronnen, toegangswegen en hoeveelheid agrarisch materieel verschillen per provincie en gemeente.
Juist daarom is lokale kennis zo belangrijk.
Een landelijke aanpak kan zorgen voor duidelijke afspraken en een gezamenlijke werkwijze, terwijl lokale boeren kunnen aangeven wat in hun eigen gebied praktisch haalbaar is.
Een nieuwe rol voor de agrarische sector
De samenwerking laat bovendien zien dat de rol van boeren in de samenleving breder kan zijn dan alleen voedselproductie.
Agrariërs beschikken over machines die onder bijzondere omstandigheden voor de openbare veiligheid kunnen worden ingezet. Ze kennen het landschap en zijn vaak snel beschikbaar in het gebied waar een incident plaatsvindt.
Bij natuurbranden kunnen die eigenschappen bijzonder waardevol zijn.
De inzet van boeren moet daarbij niet worden gezien als vervanging van de brandweer, maar als aanvulling op de bestaande hulpverlening.
Wanneer een grote brand uitbreekt, kan een netwerk van goed voorbereide agrariërs ervoor zorgen dat extra water, materieel en lokale kennis snel beschikbaar zijn.
Dat kan het verschil maken tussen een brand die relatief snel onder controle komt en een incident dat zich uitbreidt tot een veel groter probleem.
Samenwerking als voorbereiding op een droger Nederland
De toenemende aandacht voor natuurbranden past in een bredere ontwikkeling. Droge en warme perioden kunnen grote druk leggen op natuurgebieden en hulpdiensten.
Daarom wordt voorbereiding steeds belangrijker.
De samenwerking tussen Brandweer Nederland en LTO Noord probeert precies daarop in te spelen. Niet wachten tot de eerste grote brand uitbreekt, maar vooraf afspraken maken, materieel inventariseren, routes bekijken en lokale netwerken organiseren.
Het voorbeeld van Ommen laat zien dat zo’n aanpak in de praktijk kan functioneren.
Met ongeveer 110 boeren, trekkers en tientallen giertanks is daar een netwerk ontstaan dat bij een natuurbrand snel kan worden geactiveerd.
De uitdaging voor de komende jaren is om te bepalen of een vergelijkbaar systeem op grotere schaal in Nederland kan worden uitgerold.
Eén ding lijkt daarbij duidelijk: wanneer de omstandigheden voor natuurbranden verder verslechteren, zal Nederland alle beschikbare kennis en middelen nodig hebben.
En op het platteland staan veel van die middelen al klaar.
De trekker die normaal op het land wordt gebruikt, kan tijdens een natuurbrand ineens onderdeel worden van de brandbestrijding. De boer die dagelijks over een zandpad rijdt, kan de brandweer naar een plek leiden die anders moeilijk bereikbaar is. En een giertank die normaal voor agrarische werkzaamheden wordt gebruikt, kan duizenden liters water naar een brandhaard brengen.
De samenwerking tussen boeren en brandweer maakt daarmee één ding duidelijk: bij de bestrijding van natuurbranden telt niet alleen hoeveel brandweerlieden Nederland heeft, maar ook hoeveel mensen en middelen vóór de brand al klaarstaan om in actie te komen.
