“Zit er dik in.” Met die opvallend stellige voorspelling heeft hoogleraar Van den Berg de discussie over de toekomst van het kabinet-Jetten opnieuw op scherp gezet. Volgens hem schuilt het grootste gevaar niet alleen in de steun van de oppositie, maar juist ín het kabinet zelf. De onderlinge verschillen tussen de regeringspartijen zouden zo groot zijn dat het voortbestaan van de minderheidsregering voortdurend onder druk kan komen te staan.
Een minderheidskabinet heeft per definitie een ingewikkelde uitgangspositie. Het beschikt niet over een vanzelfsprekende meerderheid in de Tweede Kamer en moet voor belangrijke voorstellen steeds opnieuw op zoek naar voldoende steun. Dat vraagt niet alleen om politieke onderhandelingsvaardigheid, maar ook om een kabinet dat intern zeer eensgezind is.
En precies daar ziet Van den Berg een serieus probleem.
Volgens de hoogleraar heeft een minderheidskabinet de grootste kans op succes wanneer de partijen die samen regeren intern sterk met elkaar verbonden zijn en gezamenlijk een duidelijke politieke koers volgen. Wanneer die gezamenlijke basis ontbreekt, wordt iedere belangrijke beslissing potentieel een nieuw conflict.
“Een minderheidskabinet heeft nog de beste kans als het intern heel hecht in elkaar zit, maar dat doet het niet,” stelt Van den Berg. Daarmee raakt hij volgens politieke waarnemers aan een van de meest kwetsbare punten van het huidige kabinet.
Want de verschillen zijn niet klein.
Aan de ene kant staat de VVD, die op verschillende dossiers een andere politieke koers voorstaat dan D66 en CDA. Aan de andere kant bevinden zich juist D66 en CDA, die op meerdere belangrijke onderwerpen andere prioriteiten leggen. Wanneer zulke verschillen zichtbaar worden tijdens parlementaire onderhandelingen, kan het voor het kabinet steeds moeilijker worden om één gezamenlijk verhaal te presenteren.
Dat is vooral riskant voor een minderheidskabinet.
Een coalitie met een comfortabele meerderheid kan zich soms een interne ruzie veroorloven. Wanneer één partij tijdelijk een andere positie inneemt, blijft er doorgaans voldoende steun over om een voorstel door het parlement te krijgen. Bij een minderheidskabinet ligt dat totaal anders.
Daar kan één afwijkende stemgroep al grote gevolgen hebben.
Iedere stemming kan daardoor veranderen in een politieke test. Iedere begroting kan een onderhandeling worden. En ieder belangrijk wetsvoorstel kan uitgroeien tot een moment waarop duidelijk wordt hoeveel vertrouwen de coalitiepartijen daadwerkelijk in elkaar hebben.
Daar komt nog een ander probleem bij: de oppositie weet dat zij invloed heeft.
Omdat het kabinet niet automatisch over een meerderheid beschikt, moeten ministers en coalitiepartijen voortdurend gesprekken voeren met partijen buiten de regering. Dat betekent dat de oppositie niet alleen kan reageren op het beleid, maar in sommige gevallen ook kan bepalen welke concessies het kabinet moet doen om voldoende steun te krijgen.
Voor het kabinet-Jetten kan dat een uiterst delicate balans worden.
Wanneer VVD, D66 en CDA onderling al verschillende ideeën hebben over de richting van het beleid, kan een compromis met een oppositiepartij vervolgens opnieuw voor spanning binnen de coalitie zorgen. Een concessie die voor de ene regeringspartij noodzakelijk lijkt om een meerderheid te vinden, kan voor een andere partij juist politiek onaanvaardbaar zijn.
Zo ontstaat een soort politieke driehoek waarin iedere beslissing meerdere problemen tegelijk kan veroorzaken.
En juist daarom is de uitspraak van Van den Berg opvallend. Hij voorspelt niet simpelweg dat het kabinet moeilijke tijden tegemoet gaat. Zijn formulering dat het einde er “dik in” zou zitten, suggereert dat hij de structurele problemen veel groter vindt dan een aantal tijdelijke politieke meningsverschillen.
De vraag is dan ook waar het eerste echte breekpunt zal ontstaan.
Wordt het een economisch dossier? Een begrotingskwestie? Migratie? Wonen? Zorg? Europa? Of juist een onderwerp waarop de verschillen tussen VVD, D66 en CDA al langer zichtbaar zijn?
Zolang de coalitiepartijen erin slagen om gezamenlijk compromissen te sluiten, kan het kabinet blijven functioneren. Maar zodra één partij concludeert dat een compromis te veel van haar politieke identiteit vraagt, kan de situatie snel veranderen.
Vooral voor een minderheidskabinet is geloofwaardigheid van groot belang.
De regeringspartijen moeten niet alleen aan hun eigen achterban uitleggen waarom zij bepaalde compromissen sluiten. Ze moeten ook aan de Kamer laten zien dat ze gezamenlijk verantwoordelijkheid kunnen dragen. Wanneer dat vertrouwen begint af te nemen, wordt iedere nieuwe onderhandeling moeilijker.
Ook richting de kiezer kan dat gevolgen hebben.
Kiezers die op een bepaalde partij hebben gestemd, verwachten uiteindelijk dat die partij haar belangrijkste standpunten verdedigt. Wanneer zij zien dat een coalitiepartij voortdurend moet terugkrabbelen om de regering bij elkaar te houden, kan dat leiden tot frustratie.
Tegelijkertijd kan juist het tegenovergestelde gebeuren. Wanneer een partij te hard vasthoudt aan haar eigen standpunten en daardoor coalitiecompromissen onmogelijk maakt, kan zij worden verweten dat zij het landsbestuur blokkeert.
Het kabinet bevindt zich daardoor in een permanente evenwichtsoefening.
Iedere regeringspartij moet compromissen accepteren, maar mag tegelijkertijd niet het gevoel krijgen dat zij haar eigen identiteit verliest. Dat is bij iedere coalitie lastig. Bij een minderheidskabinet wordt het probleem echter nog groter, omdat er simpelweg minder ruimte is voor fouten.
De VVD bevindt zich daarbij volgens Van den Berg aan een bijzonder interessante kant van het politieke speelveld. De partij zal op verschillende onderwerpen haar eigen koers willen blijven benadrukken, terwijl D66 en CDA op andere terreinen andere prioriteiten kunnen stellen.
Dat verschil hoeft op zichzelf geen reden te zijn voor een kabinetscrisis.
Coalities bestaan immers juist omdat partijen bereid zijn compromissen te sluiten.
Maar volgens de analyse van Van den Berg gaat het om de mate waarin die verschillen kunnen worden overbrugd. Een coalitie kan alleen stabiel blijven wanneer de partijen uiteindelijk voldoende gemeenschappelijke grond vinden om belangrijke beslissingen gezamenlijk te verdedigen.
Als dat steeds moeilijker wordt, ontstaat een patroon.
Eerst zijn er kleine irritaties. Daarna volgen openbare meningsverschillen. Vervolgens ontstaan onderhandelingen achter gesloten deuren. Wanneer die onderhandelingen steeds moeizamer verlopen, gaan coalitiepartners zich nadrukkelijker profileren tegenover elkaar.
En vanaf dat moment wordt iedere nieuwe crisis gevaarlijker.
Voor oppositiepartijen is dit vanzelfsprekend een kans. Zij kunnen proberen één van de coalitiepartijen voor zich te winnen en tegelijkertijd de interne verschillen verder bloot te leggen. Een minderheidskabinet is immers afhankelijk van externe steun en kan daardoor moeilijker een gesloten front vormen.
Daarmee wordt de politieke strategie van de oppositie minstens zo belangrijk als de onderlinge verhoudingen binnen het kabinet.
De komende periode zal daarom vooral duidelijk moeten maken of de verschillen tussen VVD, D66 en CDA daadwerkelijk onoverbrugbaar zijn of dat de partijen alsnog een gezamenlijke politieke lijn weten te ontwikkelen.
Van den Berg lijkt daar in ieder geval weinig vertrouwen in te hebben.
Zijn waarschuwing draait uiteindelijk om één fundamentele vraag: kan een minderheidskabinet overeind blijven wanneer de partijen die het kabinet vormen zelf al op belangrijke punten verschillende richtingen op willen?
Dat is geen theoretische vraag.
Voor het kabinet-Jetten kan iedere toekomstige stemming het antwoord dichterbij brengen.
Een minderheidsregering kan verrassend lang overleven wanneer de regeringspartijen gedisciplineerd blijven, goed onderhandelen en bereid zijn om elkaar ruimte te geven. Maar wanneer interne verdeeldheid structureel wordt, kan de afhankelijkheid van externe steun juist een zwakte worden.
Dan hoeft er geen grote politieke explosie plaats te vinden.
Soms is één dossier genoeg.
Eén stemming. Eén verloren compromis. Eén coalitiepartij die zegt: tot hier en niet verder.
Precies daar ligt de kern van de waarschuwing van Van den Berg. Volgens hem is het niet alleen de vraag hoeveel steun het kabinet buiten de coalitie kan vinden. De veel belangrijkere vraag is of VVD, D66 en CDA uiteindelijk bereid en in staat zijn om elkaar voldoende vast te houden.
Want als die gezamenlijke basis begint te verdwijnen, wordt regeren vanuit een minderheidspositie steeds moeilijker.
En dan krijgt die korte voorspelling van Van den Berg — “Zit er dik in” — ineens een veel zwaardere betekenis.
De komende politieke confrontaties zullen moeten uitwijzen of hij gelijk krijgt, of dat het kabinet-Jetten ondanks alle onderlinge verschillen toch een manier vindt om overeind te blijven. Eén ding lijkt echter duidelijk: de grootste test voor dit kabinet hoeft niet eens uit de oppositie te komen.
Misschien ligt de grootste bedreiging wel aan de eigen onderhandelingstafel.
